وجود ذهنى همراه با آثار خاص خود متن وبالجملة شأن الوجود الذّهنىّ الحكاية . . . ذهنيّاً لماهيّة كذا خارجيّة . ترجمه خلاصه ، شأن وجود ذهنى حكايت از خارج است ، بدون آن‌كه آثار خارجى بر ذهن مترتب شود . و اين ( عدم ترتب آثار خارج بر ذهن ) منافات ندارد « 1 » با اين‌كه آثار خودش ، مانند آثار كيْف بر آن مترتب شود . و نيز منافاتى با مطلبى كه خواهد آمد - كه صُوَر علميه مطلقاً مجرد از ماده هست - ندارد ؛ زيرا ترتب آثار كيف نفسانى و همين‌طور تجرد ، حكم صُوَر علميه‌اند فى نفسه . اما عدم ترتب آثار و حكايت‌گرى ، حكم صُوَر علميه‌اند در مقايسه با خارج و از اين حيث كه اين صُوَر ، وجودات ذهنى براى ماهيات خارجىاند . شرح گرچه بر ماهيات ذهنى آثار وجود ذهنى ، مانند كليت و نوعيت يا آثار كيف نفسانى - به حكم آن‌كه وجودات ذهنى و صور علمى در نفس ، كيف نفس محسوب مىشوند - يا حكم به تجرد - به حكم آن‌كه علوم ، مطلقاً اعم از جزئى و كلى و اعم از عقلى و خيالى و حسى ، مجرد است - مترتب مىشود ، اما آثار وجود خارجى بر آنها مترتب نمىشود . اگر ماهيت آتش و يخ در خارج حار و بارد است در ذهن چنين نيست . پس ، ماهيت در هر يك از دو وعاى ذهن و خارج آثار خاص به خود را دارد و اين دو نوع آثار ، مغاير با يك‌ديگرند . از اين‌جا اين نكته روشن مىشود كه خارجيت و ذهنيت هيچ كدام عين ماهيات نيستند . ماهيت اگر به وجود خارجى موجود شد ، خارجى و اگر به وجود ذهنى

--> ( 1 ) . ر . ك : مرحلهء يازدهم فصل اول